Quy hoạch hệ thống metro tại TPHCM sau khi sáp nhập địa giới hành chính không còn đơn thuần là giải quyết vấn đề giao thông nội đô, mà đã trở thành xương sống hạ tầng để định hình mô hình siêu đô thị hơn 14 triệu dân của thế kỷ 21.

Sau một năm vận hành chính thức, tuyến Metro số 1 (Bến Thành – Suối Tiên) không chỉ thay đổi thói quen dịch chuyển của hàng triệu người dân mà còn trở thành “kim chỉ nam” cho cuộc đại cải tổ diện mạo đô thị TPHCM.

Metro Số 1 Vượt Kỳ Vọng Sau 365 Ngày

Theo số liệu từ Công ty Đường sắt đô thị số 1 (HURC1), tính đến hết quý I/2026, Metro số 1 đã phục vụ gần 20 triệu lượt hành khách, vượt hơn 14% so với kế hoạch ban đầu. Trung bình mỗi ngày, tuyến vận chuyển khoảng 55.000 lượt khách, cao điểm lên đến 7.500 khách/giờ/hướng.

“Trước đây tôi mất 45 phút chạy xe máy từ Thủ Đức vào chợ Bến Thành, nay chỉ còn hơn 20 phút ngồi tàu máy lạnh, đọc sách thoải mái”, anh Lê Minh Hoàng (ngụ phường Thủ Đức) chia sẻ.

Hiệu quả của Metro số 1 không chỉ ở con số hành khách mà còn ở việc giảm áp lực giao thông rõ rệt cho trục Xa lộ Hà Nội và cầu Sài Gòn.

Hệ thống metro tại TPHCM sau khi sáp nhập địa giới hành chính không còn đơn thuần là giải quyết vấn đề giao thông nội đô, mà đã trở thành xương sống hạ tầng để định hình mô hình siêu đô thị hơn 14 triệu dân của thế kỷ 21. Ảnh: CH

Sự hiện diện của Metro số 1 đã kích hoạt mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Dọc trục đường sắt này, các khu đô thị nén, trung tâm thương mại và căn hộ cao cấp đã và tiếp tục mọc lên san sát, tạo nên một dải đô thị hiện đại mang tầm vóc khu vực. Dễ thấy nhất là khu vực quanh các nhà ga như Ba Son, Tân Cảng, Thảo Điền… đã lột xác với không gian đi bộ và mảng xanh. Hệ thống xe buýt gom và xe đạp công cộng tại các nhà ga đã tạo ra mạng lưới giao thông “cửa đến cửa”, giúp người dân dần từ bỏ xe cá nhân.

Có thể khẳng định, thành công của tuyến số 1 đã tạo đà tâm lý và kinh nghiệm quan trọng để TP.HCM bứt tốc các dự án tiếp theo trong mạng lưới đường sắt đô thị mục tiêu đến năm 2030. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ vận tải hành khách công cộng bằng đường sắt đô thị lên 50 – 60% vào năm 2045, thay đổi thói quen di chuyển từ xe cá nhân sang giao thông công cộng hiện đại.

“Mạch Máu” Của Đô Thị Đa Trung Tâm

Theo Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM, sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP.HCM quy hoạch có tổng cộng 27 tuyến metro, với tổng chiều dài 1.012 km. Trong đó khu vực TP.HCM cũ 12 tuyến, Bình Dương cũ 12 tuyến và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ là 3 tuyến.

Trước mắt, TPHCM đang tập trung nguồn lực khoảng 37,15 tỷ USD để hoàn thiện 9 tuyến metro quan trọng trước năm 2035. Trong đó, 6 tuyến tập trung tại khu vực TPHCM cũ, 2 tuyến kết nối Bình Dương và 1 tuyến kết nối Bà Rịa – Vũng Tàu. Mục tiêu là tạo trục xương sống liên thông giữa các trung tâm công nghiệp, cảng biển, sân bay quốc tế (Tân Sơn Nhất – Long Thành) và các khu đô thị mới.

Hiện tuyến Metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương) đang trong giai đoạn thi công tích cực, dự kiến hoàn thành vào năm 2030. TPHCM đang dồn lực triển khai dự án metro Bến Thành – Thủ Thiêm (đoạn quan trọng của tuyến số 2) thông qua áp dụng cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 188/2025 của Quốc hội để đẩy nhanh các thủ tục phê duyệt đầu tư và lựa chọn nhà đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP). Dự kiến, đoạn này sẽ khởi công ngay trong tháng 4/2026. Với tuyến Metro số 3 và số 6, thành phố cũng đã chấp thuận chủ trương nghiên cứu và đề xuất đầu tư, ưu tiên các tuyến kết nối trực tiếp với sân bay Tân Sơn Nhất và cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Với việc Metro số 1 vận hành ổn định và các tuyến tiếp theo chuẩn bị đồng loạt khởi công, diện mạo siêu đô thị TP.HCM trong thế kỷ 21 đang dần thành hình: một đô thị đa trung tâm, kết nối bằng mạch máu tốc độ và vận hành dựa trên nền tảng giao thông xanh bền vững.

“Metro không chỉ là phương tiện giao thông, đó là biểu tượng của sự văn minh. Khi mạng lưới đường sắt đô thị phủ kín, đó cũng là lúc TP.HCM thực sự chuyển mình thành trung tâm kinh tế – tài chính của khu vực”, ông Phan Công Bằng – Trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR), khẳng định.

Một Cơ Chế Quản Lý Hiệu Quả?

Theo TS.KTS Ngô Viết Nam Sơn, hệ thống metro chính là “chìa khóa” để TPHCM thoát khỏi cái bẫy ùn tắc và ô nhiễm, vươn mình trở thành một đô thị đáng sống ngang tầm Singapore hay Bangkok.

Tuy nhiên, ông Sơn cũng đưa ra khuyến cáo TPHCM không nên ham làm quá nhiều tuyến cùng lúc mà phải ưu tiên “làm tuyến nào ra tuyến đó”.

Ông cho rằng mỗi tuyến metro phải đi kèm với quy hoạch bài bản về hạ tầng kết nối, nếp sống văn minh quanh nhà ga và cơ chế quản lý tài chính hiệu quả để đảm bảo sự thành công, tránh tình trạng đầu tư dàn trải nhưng thiếu hiệu quả vận hành.

KTS Sơn từng đề xuất thành phố cần thành lập một tập đoàn chuyên trách về metro và phát triển đô thị TOD. Đơn vị này sẽ đóng vai trò hợp tác đa ngành, vừa quản lý tài chính và liên kết đầu tư vừa thu hút vốn xã hội hóa và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, đảm bảo quy hoạch metro đồng bộ với các phương thức vận tải khác, tạo ra một hệ sinh thái giao thông công cộng thực thụ thay vì chỉ dựa vào xe cá nhân.

Trong mô hình siêu đô thị đa trung tâm của thế kỷ 21, hệ thống metro của TPHCM không còn chỉ là công cụ vận tải mà đóng vai trò là “hệ thần kinh” kết nối các cực tăng trưởng.

Với mô hình TOD, việc xây dựng cao tầng tại các nhà ga giúp giải phóng quỹ đất cho không gian công cộng, cây xanh và hạ tầng dịch vụ ở các khu vực khác, tránh lãng phí tài nguyên.

Bên cạnh đó, hệ thống metro sẽ xóa nhòa ranh giới giữa các trung tâm, rút ngắn các khoảng cách địa lý.

Người dân có thể sống ở trung tâm này nhưng làm việc tại trung tâm khác mà không chịu áp lực từ ùn tắc giao thông, giúp cân bằng thị trường lao động trên toàn bộ quy mô siêu đô thị.

Do vậy, nếu ví siêu đô thị đa trung tâm là một cơ thể sống, thì hệ thống metro chính là mạch máu và hệ thần kinh. Nó không chỉ giúp các trung tâm giao tiếp với nhau mà còn quyết định sự phân bổ mật độ dân cư, hiệu quả kinh tế và chất lượng sống của cư dân trong dài hạn.

Đồng tình với quan điểm này, PGS.TS Vũ Anh Tuấn – Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Giao thông vận tải, Trường Đại học Việt Đức – cũng cho rằng: “Metro không chỉ là đường ray và tàu điện, metro là một công cụ để tái cấu trúc lại TPHCM thành những trung tâm nén, hiệu quả và đáng sống”.

Chinh Hoàng, Báo Dân Việt