Có những nếp nhà, những khoảng sân ở Saigon quen thuộc tới mức ngày nào ta cũng đi qua rồi trôi qua luôn, hiếm khi chững lại tự hỏi sao nó lại mang cái dáng vóc đó.

Dinh Thống Nhất với tôi là một chốn như vậy. Cho tới hôm qua, nghe kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn thủ thỉ câu chuyện ra đời của công trình do thân phụ ông, cố kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, tạo tác, tôi mới vỡ lẽ ra nhiều điều. Phía sau khối bê tông uy nghi kia là một câu chuyện sâu đằm hơn nhiều những gì ta thường biết.

Theo lời ông Nam Sơn kể, hồi Dinh Norodom bị hư hại, dự tính ban đầu chỉ là dặm vá lại phần đổ nát. Thời buổi chiến tranh, kinh tế thiếu trước hụt sau, giữ lại cái gì xài được dĩ nhiên là tính toán thấu đáo nhất. Nhưng tới chừng đào móng, người ta mới thấy phần mới khó lòng ăn khớp trơn tru với cái nền cũ. Vậy là một quyết định táo bạo được đưa ra – đập hết, làm lại từ đầu.

Mười lăm kiến trúc sư hàng đầu thời đó được mời về đưa phương án.

Đoạn này là khúc tôi thấy đắc ý nhất. Bối cảnh bấy giờ khiến cái goût cổ điển trở thành một lối đi hiển nhiên. “Chủ đầu tư” xuất thân là một ông quan thượng thư từ triều đình Huế, bộ máy đương thời phần đông học từ Pháp ra, còn cái hồn kiến trúc Pháp thì đã ngấm sâu vào lòng Saigon rồi. Thành ra, mười bốn phương án gửi về đều đậm nét cổ điển, Đông Dương. Chỉ duy nhất Ngô Viết Thụ dám trình ra một công trình hiện đại.

Bây giờ đứng ngắm Dinh, ta thấy mọi thứ sao mà tự nhiên quá chừng. Nhưng thử ngược dòng thời gian hơn sáu chục năm trước mới thấy cái lựa chọn đó gai góc và ngông tới cỡ nào.

Ngô Viết Thụ đâu phải chọn hiện đại vì không rành cổ điển. Ông từng tu nghiệp bên Tây, đỗ Grand Prix de Rome danh giá. Muốn làm một dinh thự đường bệ, điêu khắc hoa mỹ chuẩn mực Âu Châu, trong tay ông có thừa thãi vốn liếng. Cái hay nằm ở chỗ ông thấu tỏ nó tới từng ngóc ngách, nhưng vẫn chủ động bước ra khỏi nó.

Tôi nghĩ cái thần của Dinh bắt đầu chính từ cái ngã rẽ này. Ngô Viết Thụ không đè nặng việc chứng minh tính Việt Nam bằng cách đính thêm vô số chi tiết rồng mây hay mái cong cổ truyền. Dinh vẫn nguyên khối bê tông cốt thép, vẫn những đường ngang dứt khoát, không gian khoáng đạt và tinh thần thời đại thế kỷ XX rất rõ nét. Nhưng dòm kỹ mà xem, rèm hoa đá giải lam, những khoảng đệm hút gió, sân vườn bao quanh, và cách ánh sáng len lỏi vào bên trong… tất thảy đều nhịp nhàng một cách lạ kỳ với cái nắng cái mưa và nếp sống của đất phương Nam.

Nó hiện đại, mà không hề xa lạ. Bản sắc khi đã thấm vô máu thịt, thì đâu có cần phải gào to.

Ông Nam Sơn còn nhắc tới một ý rất đắt là phương án ngày ấy mang đôi cánh của một Việt Nam mới. Tôi hiểu điều này dưới góc độ kiến trúc thuần túy mà không liên quan gì đến vấn đề chánh trị. Một xứ sở muốn vươn mình sang trang mới thì kiến trúc của nó cũng phải đủ sức tưởng tượng ra những hình hài tươi mới. Không phải phủ nhận cái cũ, càng không được quên cội nguồn, nhưng rõ ràng không thể cứ mượn mãi cái bóng của quá khứ để nói chuyện tương lai.

Bởi vậy, điều làm tôi ngơ ngác nhất khi dòm lại Dinh hôm nay, không phải là cái tuổi đời hơn sáu chục năm, mà là tại sao qua chừng ấy năm tháng, nó vẫn coi như mới, không chút lỗi thời.

Công trình ghi đậm dấu ấn thập niên 60s, nhưng không hề bị mắc kẹt lại ở đó. Sau Dinh, hàng loạt công trình theo lối hiện đại khác ở Việt Nam cũng bừng lên đầy tự tin như Thư viện thành phố, bệnh viện Chợ Rẫy, viện hạt nhân Đà Lạt…

Chiêm nghiệm điều đó rồi mới thấy cuộc thi Ký họa, Hội họa – Nhiếp ảnh Di sản Kiến trúc Hiện đại Việt Nam thế kỷ XX- Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ do Urban Sketchers Vietnam và Consmedia phối hợp tổ chức mang một cái ý rất đẹp.

Thay vì đóng khung di sản trong những tập hồ sơ bạt màu hay thuật ngữ chuyên môn khô khốc, người ta rủ rê nhau tìm về để ngắm nghía bằng chính đôi mắt của mình.

Người vẽ, người chụp, người thả hồn vào nét ký họa. Mỗi người một góc nhìn, kẻ say đắm tỷ lệ, người mê mải bóng nắng, có người lại chỉ mải miết đi tìm nét hoa văn lam gió, ô cửa sổ, hay một mảng tường đã phai màu qua bao mùa mưa nắng Saigon.

Tôi không phải dân trong nghề kiến trúc chi cả, chẳng thể lựa lời phân tích kỹ thuật như mấy anh chị em kiến trúc sư. Tôi chỉ là kẻ mê cái đẹp, thích những thứ được chăm chút kỹ lưỡng và trân trọng cái tư tưởng đằng sau cái đẹp đó. Ngẫm cho cùng, hai chữ “di sản” đâu chỉ cân đo bằng tuổi tác. Mấy đồ cũ kỹ chưa chắc đã thành di sản, mà giữ trọn vẹn một công trình chưa chắc ta đã hiểu vì sao phải giữ.

Với Dinh Thống Nhất, lời đáp cho riêng tôi chắc đơn giản thôi.

Hơn sáu chục năm trước, có một người thấu suốt tất cả những gì người đi trước đã làm, nhưng khi có cơ hội, ông lại chọn phác ra một hình hài chưa từng có.

Hơn sáu chục năm sau, chúng ta vẫn đứng đây, ngước nhìn khối kiến trúc ấy, vẫn muốn ngắm thêm một bận, muốn lưu lại khung hình, và vẫn rôm rả bàn luận xem điều gì làm nên cái đẹp vượt thời gian đó.

Chừng ấy thôi, e rằng cũng đủ trọn vẹn để hiểu vì sao nơi đây được trân trọng gọi tên Di sản kiến trúc hiện đại Việt Nam thế kỷ XX.

Nguyen Hoang Sebastian

(18/08/2026).

———————————————–

Vài lời chia sẻ thêm …

Rất cám ơn bài tường thuật rất hay ở trên của bạn Nguyen Hoang Sebastian. Từ cùng một câu chuyện kể trong buổi ra mắt cuộc thi & tọa đàm ngày 17/08/2026 vừa qua ở Toto Center, nhưng có lẽ đây là bài tường thuật hay nhất, vì bạn đã diễn đạt lại một cách khác biệt, với một sự thấu hiểu sâu sắc!

Dinh Norodom tuy rất có giá trị, đến nỗi KTS Ngô Viết Thụ trước tiên từng cố gắng phục hồi phần hư hại của công trình này. Nhưng khi tình hình cho thấy phải phá bỏ toàn bộ để xây lại, việc các nhà lãnh đạo chọn phương án không xây lại một Norodom khác, mà xây mới một Dinh Độc Lập hiện đại với bản sắc Việt, là một bước ngoặc lịch sử cho Kiến trúc Việt Nam!

Dinh Độc Lập, có thể ví như sự sáng tạo hiện đại, khiêm tốn, mà sang trọng của chiếc “áo dài Việt Nam”, là niềm tự hào dân tộc, thể hiện một tầm nhìn cao xa hơn việc sao chép chiếc “áo đầm dạ hội” lộng lẫy Norodom Palace của phương Tây!

Trân trọng,

— Ngô Viết Nam Sơn (22/08/2026).

Photos by Kame