Sau khi mở rộng không gian phát triển, TPHCM đang sở hữu những lợi thế hiếm có của một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm.

Nhưng để biến quy mô, vị trí và nguồn lực thành sức mạnh cạnh tranh, thành phố cần một bước đột phá khác: mở khóa thể chế, đổi mới phương thức quản trị và thiết kế một không gian phát triển có khả năng kết nối toàn vùng, vươn ra quốc tế.

Thể Chế Phải Trở Thành Lợi Thế Cạnh Tranh

Có những thời điểm trong lịch sử phát triển của một thành phố, điều quyết định tương lai không phải là thành phố ấy có bao nhiêu đất đai, bao nhiêu vốn hay bao nhiêu công trình lớn, mà là thành phố ấy được quyền quyết định đến đâu và có đủ bản lĩnh để sử dụng quyền được trao hay không.

TPHCM đang đứng trước một thời điểm như thế. Sau khi mở rộng không gian phát triển, TPHCM có diện tích hơn 6.772 km², dân số trên 14 triệu người, kết nối trong cùng một chỉnh thể những lợi thế từng thuộc ba không gian kinh tế lớn: trung tâm tài chính – dịch vụ, thủ phủ công nghiệp và cửa ngõ kinh tế biển.

Nhưng một thành phố lớn hơn chưa chắc đã là một thành phố mạnh hơn. Không gian có thể được mở rộng bằng địa giới. Sức mạnh chỉ có thể được mở rộng bằng thể chế.

Đó là lý do câu chuyện quan trọng nhất của TPHCM hôm nay không chỉ là xây thêm bao nhiêu km đường, bao nhiêu tuyến metro, bao nhiêu trung tâm tài chính hay khu công nghiệp mới.

Câu hỏi lớn hơn là: TPHCM sẽ được quản trị bằng một thể chế như thế nào để sức mạnh của một siêu đô thị thực sự được giải phóng? Nghị quyết số 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP.HCM trong kỷ nguyên mới đã đặt vấn đề thể chế ở vị trí đặc biệt.

Thành phố được định hướng trở thành đô thị toàn cầu thông minh, hiện đại vào năm 2075; đồng thời, mô hình tăng trưởng mới phải dựa mạnh vào khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, năng suất và năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, việc xây dựng một khuôn khổ pháp lí vượt trội cho đô thị đặc biệt được xác định như một “đột phá của đột phá”.

Điều đó cho thấy một chuyển biến quan trọng trong tư duy phát triển. Trong nhiều năm, chúng ta thường nói TPHCM cần một “chiếc áo rộng hơn”. Nhưng hôm nay, thành phố cần đi xa hơn hình ảnh ấy. TPHCM không chỉ cần một chiếc áo rộng hơn. Thành phố cần quyền tự may chiếc áo phù hợp với tốc độ phát triển của chính mình.

Một siêu đô thị hơn 14 triệu dân, có công nghiệp, cảng biển, logistics, tài chính, công nghệ cao, du lịch, kinh tế số và kinh tế biển không thể được quản trị hoàn toàn bằng những công cụ giống một địa phương có quy mô nhỏ hơn rất nhiều.

Khác biệt về quy mô phải dẫn tới khác biệt về phương thức quản trị. Khác biệt về trách nhiệm phải đi cùng khác biệt về thẩm quyền. Đóng góp lớn hơn cho quốc gia cần đi cùng khả năng chủ động lớn hơn trong kiến tạo phát triển.

Trong thế giới ngày nay, các đô thị không chỉ cạnh tranh bằng sân bay, cảng biển, nguồn nhân lực hay giá đất. Họ cạnh tranh bằng chất lượng thể chế.

Một nhà đầu tư có thể chấp nhận chi phí cao hơn nếu thủ tục nhanh hơn, quy định rõ hơn và tương lai có thể dự đoán được. Một nhà khoa học có thể lựa chọn một thành phố không phải vì thu nhập cao nhất, mà vì ở đó những ý tưởng mới được thử nghiệm. Một doanh nghiệp công nghệ có thể đến một đô thị vì nơi ấy cho phép mô hình kinh doanh mới được vận hành trong sandbox, thay vì phải chờ quá lâu để pháp luật theo kịp công nghệ.

Nghị quyết 09 đã mở ra tinh thần đáng chú ý: tăng cường phân cấp, phân quyền; cho phép thành phố chủ động thử nghiệm có kiểm soát những cơ chế mới, đồng thời hướng tới trao quyền mạnh hơn trong nhiều lĩnh vực, đi kèm kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Đây chính là cánh cửa lớn. Thể chế tốt không đứng phía sau sự phát triển. Thể chế tốt phải chạy trước sự phát triển và mở đường cho sự phát triển.

TPHCM cần phấn đấu trở thành nơi một ý tưởng tốt được biến thành dự án nhanh nhất; một dự án tốt được đưa vào cuộc sống thuận lợi nhất; và một người tài có môi trường để cống hiến tốt nhất. Khi đó, thể chế không còn chỉ là hệ thống những điều được làm và không được làm. Thể chế trở thành hạ tầng mềm quan trọng nhất của thành phố.

Từ “Xin Cơ Chế” Sang Chịu Trách Nhiệm Về Kết Quả

Tháng 12/2025, Quốc hội đã thông qua việc sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 98, mở rộng thêm các cơ chế cho TPHCM trong đầu tư, quy hoạch, khu thương mại tự do, thu hút nhà đầu tư chiến lược và các mô hình phát triển mới. Văn bản hợp nhất của cơ chế này được công bố vào tháng 2/2026.

Đến tháng 7/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội tiếp tục xem xét dự án Luật Phát triển đô thị với mục tiêu tạo khuôn khổ pháp lí ổn định, đột phá và khả thi hơn cho TP.HCM và các đô thị đặc biệt. Tinh thần xuyên suốt là phân cấp, phân quyền mạnh gắn với kiểm soát quyền lực, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Nếu những định hướng này được thể chế hóa đầy đủ và tổ chức thực hiện tốt, TPHCM có cơ hội bước qua một ranh giới rất quan trọng: từ một thành phố thường xuyên kiến nghị cơ chế trở thành một thành phố được trao quyền để kiến tạo.

Nhưng quyền lớn hơn đồng nghĩa trách nhiệm phải lớn hơn. Phân quyền không phải là đặc ân. Phân quyền là một cam kết về kết quả. Nếu Trung ương giao quyền quyết định nhanh hơn, thành phố phải tạo ra những dự án nhanh hơn. Nếu được chủ động hơn về nguồn lực, hiệu quả sử dụng từng đồng ngân sách phải cao hơn. Nếu được thử nghiệm chính sách mới, năng lực quản trị rủi ro phải chuyên nghiệp hơn.

Trao quyền mà không đo lường kết quả sẽ tạo ra rủi ro. Trao quyền đi cùng trách nhiệm sẽ tạo ra động lực. Vì vậy, cải cách thể chế phải song hành với cải cách bộ máy, dữ liệu hóa quản trị, minh bạch hóa quá trình ra quyết định và xây dựng đội ngũ cán bộ có khả năng làm việc trong môi trường mà trách nhiệm cá nhân ngày càng rõ ràng. Thành phố cần những con người không chỉ biết “đúng quy trình”, mà còn biết tìm con đường đúng để tạo ra kết quả.

TPHCM chưa bao giờ thiếu nguồn lực. Điều thành phố cần là cơ chế biến nguồn lực tiềm năng thành nguồn lực phát triển. Đất đai nếu bị mắc trong thủ tục chỉ là tài sản nằm yên. Dữ liệu nếu bị chia cắt chỉ là những kho thông tin. Tiền trong dân nếu thiếu cơ chế huy động phù hợp khó trở thành hạ tầng. Trí tuệ của các trường đại học nếu không kết nối với doanh nghiệp khó trở thành công nghệ.

Khát vọng của doanh nhân nếu gặp quá nhiều rào cản khó trở thành những tập đoàn toàn cầu. Mở khóa thể chế chính là mở khóa đất đai, vốn, công nghệ, dữ liệu và quan trọng nhất là mở khóa năng lực sáng tạo của con người.

Quy Hoạch Để Kết Nối Không Gian, Logistics Và Thế Giới

Với không gian phát triển mới, TPHCM có khả năng hình thành một chuỗi giá trị hiếm có: nghiên cứu – sản xuất – logistics – tài chính – xuất khẩu trong cùng một hệ sinh thái. Nếu có thể chế đủ mạnh, lợi thế địa lí sẽ trở thành lợi thế kinh tế. Nếu thiếu thể chế phù hợp, lợi thế lớn đến đâu cũng có thể nằm im trên bản đồ.

TSKH – KTS Ngô Viết Nam Sơn đặc biệt quan tâm đến việc thiết kế quy hoạch mang tính kết nối, đáp ứng đặc thù của TP.HCM là một siêu đô thị đa cực, đa trung tâm. Theo ông, mô hình này đòi hỏi một quy hoạch hạ tầng đa phương thức, tích hợp đường bộ, đường cao tốc, đường sắt, đường sắt cao tốc, đường thủy và đường hàng không. Đồng thời, cần phân vùng kinh tế – xã hội đô thị gắn với nhiệm vụ tăng trưởng cho cộng đồng phát triển kinh tế 2 chữ số.

Quy hoạch cũng cần thể hiện rõ quan điểm phát triển song hành với bảo tồn, bảo vệ thiên nhiên, không gian xanh và mặt nước. Trong mô hình đô thị đa cực, đa trung tâm, thành phố cần hình thành các không gian công cộng liên kết hai bờ Đông – Tây sông Sài Gòn. Đồng thời, nghiên cứu một khu vực không giới hạn chiều cao tại trung tâm kinh tế – tài chính Thủ Thiêm, tạo điểm nhấn cho diện mạo đô thị.

Một yêu cầu cấp thiết khác là xây dựng hệ thống logistics đa phương thức, gắn với hạ tầng giao thông đa phương thức. Việc kết hợp đường bộ, đường sắt, đường thủy và các phương thức vận tải khác sẽ giúp giảm chi phí logistics, vốn đang ở mức cao, thậm chí có trường hợp cao hơn chi phí sản xuất, làm giảm sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo ông Sơn, quy hoạch logistics hiệu quả còn có ý nghĩa quan trọng trong chỉnh trang đô thị. TPHCM có cơ hội từng bước di dời một phần hoạt động cảng Cát Lái về Cái Mép, Cần Giờ, đồng thời kết nối với hệ thống cảng dọc sông Sài Gòn. Khi đó, thành phố có thể giảm áp lực xe container đi xuyên qua các khu dân cư và khu vực nội đô.

Một hướng phát triển khác là quy hoạch các hành lang động lực đô thị theo mô hình gắn với đô thị 15 phút. Mỗi tuyến TOD cần được định hình như một cộng đồng đô thị có bản sắc và đặc thù riêng, thay vì chỉ tập trung phát triển bất động sản quanh nhà ga. “Cần xây dựng thí điểm mô hình đô thị TOD hoàn chỉnh theo tuyến metro số 1 để xây dựng khuôn mẫu nhân rộng mô hình ra khắp TP.HCM”, ông Sơn đề xuất.

Ông cũng cho rằng thành phố cần xác định rõ khu trung tâm lịch sử tại khu vực giới hạn bởi các tuyến Lê Thánh Tôn – Cách Mạng Tháng Tám – Nguyễn Thị Minh Khai – kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè.

Từ đây, quy hoạch có thể tạo mạng lưới liên kết không gian xanh hai bờ Đông – Tây, đồng thời nghiên cứu khả năng tích hợp trung tâm kinh tế – tài chính hai bên sông thông qua kết nối TOD.

TPHCM phải tiếp tục là nơi dám mở đường. Lịch sử phát triển của TPHCM cho thấy một điều rất đặc biệt: nhiều bước chuyển lớn thường bắt đầu từ thực tiễn. Thành phố này có một tài sản vô hình vô cùng quý giá: tinh thần dám nghĩ, dám thử và dám chịu trách nhiệm. Trong giai đoạn phát triển mới, tinh thần đó càng phải được đánh thức mạnh mẽ.

TPHCM không nên chỉ đặt mục tiêu trở thành thành phố giàu hơn. Phải hướng tới một thành phố đáng sống hơn, sáng tạo hơn, xanh hơn, công bằng hơn và có ảnh hưởng lớn hơn. Một đô thị toàn cầu không được đo bằng số lượng những tòa nhà cao tầng. Nó được đo bằng chất lượng sống của người dân, khả năng sản sinh tri thức, sức hút đối với nhân tài, hiệu quả của chính quyền và niềm tin mà xã hội đặt vào tương lai.

Thành phố vĩ đại không phải là nơi không còn vấn đề. Đó là nơi có đủ thể chế, trí tuệ và lòng can đảm để giải quyết những vấn đề lớn. Cơ hội đang mở ra trước TPHCM. Nhưng cơ hội thể chế cũng có “thời gian vàng”.

Một cơ chế tốt nếu triển khai quá chậm có thể mất đi giá trị trong một thế giới biến động rất nhanh. Vì vậy, điều thành phố cần nhất lúc này có lẽ là một tinh thần hành động mới: Việc thuộc thẩm quyền thì quyết. Việc đã quyết thì làm. Việc đã làm thì đo lường. Và việc chưa hiệu quả thì mạnh dạn thay đổi.

TPHCM từng nhiều lần đi trước để mở đường. Hôm nay, thành phố lại đứng trước một cơ hội lịch sử để đi trước một lần nữa – không chỉ bằng những công trình lớn, mà bằng một mô hình quản trị mới; không chỉ bằng tốc độ tăng trưởng, mà bằng chất lượng thể chế; không chỉ để TPHCM phát triển, mà để từ những thử nghiệm thành công của TPHCM hình thành những kinh nghiệm mới cho đất nước.

Bởi sau cùng, thể chế có thể mở một cánh cửa. Con người quyết định có bước qua cánh cửa ấy hay không. Và nếu TPHCM đủ bản lĩnh biến quyền được trao thành năng lực hành động, biến cơ chế thành kết quả, biến khát vọng thành những thay đổi mà người dân có thể cảm nhận mỗi ngày, thì “mở khóa thể chế” sẽ không chỉ mở ra một chương mới cho Thành phố. Nó có thể mở ra một không gian phát triển mới cho cả quốc gia.

TS Nguyễn Văn Đắng – Hoàng Bắc, Tạp chí Một Thế Giới