Vui mừng gặp gỡ và trò chuyện cùng các anh Trần Sĩ Chương, Trương Nguyện Thành, Lý Trường Chiến, Đào Trung Thành, Lê Thắng Lợi, Nguyễn Anh Tuấn. Rất trân trọng những chia sẻ về kinh tế – xã hội của các anh, và cảm ơn anh Đào Trung Thành với bài viết cảm tưởng chân thành, sâu sắc.
—————————————
TRONG THỜI ĐẠI MÀ MÁY NGÀY CÀNG BIẾT NHIỀU HƠN TA, TA CÒN ĐỦ ĐỘC LẬP ĐỂ TỰ QUYẾT ĐIỀU GÌ?
Hôm qua, anh Trần-Sĩ Chương nhắn một tin khá ngắn:
“Sáng mai 7:30 tại Dinh Thống Nhất, cafe ngay bên phải cổng chính đường NKKN? Giỗ Bác! Confirmed đã có: Ng. Anh Tuấn, Ngôi nhà trí tuệ Trương Nguyện Thành, Chương, Lý Trường Chiến…”
Đọc xong là thấy háo hức rồi. Không hẳn vì cà phê. Mong gặp lại “GS Quần đùi” Thanh N. Truong sau cuộc đạp xe 500 km vừa rồi, xem còn đủ sức tranh luận không. Gặp Nguyễn Anh Tuấn thì có thể lại bàn tiếp mấy dự định về các lớp học của Viện Học tập Suốt đời. Anh Lý Trường Chiến thì nghe tiếng đã lâu, sáng nay mới có dịp ngồi cùng bàn.
Nhưng có lẽ điều làm buổi cà phê sáng nay đặc biệt hơn là chỗ ngồi. Cà phê trong Dinh Độc Lập, đúng dịp cả nước đang nghỉ lễ Quốc khánh. Ngồi ở một nơi mang cái tên “Độc Lập”, trong những ngày người ta nói nhiều về độc lập của đất nước, tự nhiên câu chuyện cũng trôi sang những thứ xa hơn một ly cà phê.
Tôi vốn có một niềm tin hơi khó giải thích, có lẽ từ ảnh hưởng của truyền thống Hermetic. Rằng đôi khi những cuộc gặp không hoàn toàn ngẫu nhiên. Đúng người, đúng lúc, đúng một không gian nào đó, tự nhiên những mảnh tưởng chẳng liên quan lại tìm đến nhau. Người xưa nói “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”. Tôi không biết nên gọi đó là xác suất, duyên, hay vũ trụ đôi lúc có một chút hài hước riêng.
Nhìn quanh bàn cà phê sáng nay, rồi nhìn Dinh phía sau, tôi lại có cảm giác ấy. Mỗi người mang đến một câu chuyện, một quãng đời, một mối quan tâm khác nhau. Nhưng dường như đúng sáng nay, ngay tại đây, tôi được gặp những con người mang theo các sợi dây nối vào lịch sử, để một câu chuyện cũ bỗng chạm vào một câu hỏi rất hiện tại.
Có lẽ vì thế tôi đặc biệt chú ý đến câu chuyện KTS Ngô Viết Nam Sơn kể về cha mình, KTS Ngô Viết Thụ, người thiết kế Dinh Độc Lập. Năm nay cũng là một năm khá đặc biệt, tròn 100 năm ngày sinh KTS Ngô Viết Thụ (17/09/2026), và đến ngày 31/10/2026 tới sẽ tròn 60 năm ngày công trình được khánh thành.
Theo câu chuyện anh Sơn kể, khi đứng trước bài toán thiết kế một công trình biểu tượng cho quyền lực quốc gia, KTS Ngô Viết Thụ đã không đi theo con đường có vẻ an toàn hơn lúc ấy. Không phải kiến trúc cung đình quen thuộc, cũng không phải thứ kiến trúc La Mã hay cổ điển phương Tây vốn dễ tạo cảm giác uy nghi. Ông đặt cược vào kiến trúc hiện đại.
Chính Tổng thống Ngô Đình Diệm là người quyết định xây lại Dinh sau vụ ném bom năm 1962, và phương án của KTS Ngô Viết Thụ được lựa chọn để thực hiện. Công trình khởi công tháng 7/1962, hơn một năm trước cuộc đảo chính tháng 11/1963. Như vậy, Ngô Đình Diệm không bao giờ nhìn thấy Dinh hoàn thành, nhưng ông đã nhìn thấy bản thiết kế và chấp nhận đặt biểu tượng quyền lực của chính thể mình vào một ngôn ngữ kiến trúc hiện đại.
Tôi dùng chữ “đặt cược” vì nghe câu chuyện mới thấy lựa chọn ấy không hề hiển nhiên. Chủ đầu tư là nguyên thủ quốc gia. Chung quanh là một tầng lớp chính trị có gốc gác Huế, nhiều người được đào tạo theo Tây học, nghĩa là cả truyền thống cung đình lẫn thẩm mỹ cổ điển phương Tây đều có đủ lý do để trở thành lựa chọn an toàn. Trong một cuộc tuyển chọn có nhiều phương án khác nhau, đi về phía hiện đại rõ ràng là một rủi ro.
Vậy mà phương án ấy được chọn.
Điều đáng nói là cái hiện đại của Ngô Viết Thụ cũng không phải kiểu xóa sạch quá khứ để chứng minh mình mới. Công trình rất hiện đại, nhưng bên trong vẫn có những lớp văn hóa phương Đông, những chữ Cát, Khẩu, Trung, những khoảng sân, mặt nước, rèm hoa đá, khí hậu và ánh sáng Việt Nam. Hiện đại, nhưng không cần phải đoạn tuyệt với mình.
Anh Sơn còn kể một chi tiết làm tôi thích thú. Ở một góc rất ít người để ý, người cha vẫn để lại một nét kiến trúc hơi gợi về mái vòm cổ điển. Một nhượng bộ nhỏ chăng? Hay một cách để cái mới không làm người ta hoảng sợ quá?
Tôi không biết.
Nhưng chính chi tiết nhỏ ấy làm câu chuyện hay hơn. Bởi sáng tạo ngoài đời hiếm khi là chuyện một thiên tài đứng lên tuyên bố “tôi sẽ phá bỏ tất cả”. Có khi nó là biết mình muốn đi đâu, dám đi khá xa, nhưng cũng biết ở đâu cần để lại một chiếc cầu nhỏ cho người khác bước theo.
Ngồi nghe đến đây tôi nhớ đến câu “Nghĩ khác, làm khác” mà anh Thành từng viết. Nghĩ khác thì dễ nói. Làm khác mới bắt đầu có giá phải trả. Một bản thiết kế khác người có thể bị loại. Một ý tưởng kinh doanh khác người có thể mất tiền. Một cách dạy khác người có thể không ai đăng ký. Và một người chọn suy nghĩ khác số đông thì trước hết phải chấp nhận một khoảng thời gian khá khó chịu, khi chưa ai biết mình đúng hay sai.
Có lẽ độc lập cũng bắt đầu từ một chỗ nhỏ như vậy. Không phải độc lập theo nghĩa không cần ai, không chịu ảnh hưởng của ai. KTS Ngô Viết Thụ học ở phương Tây, hiểu phương Tây rất sâu, nhưng công trình ông để lại không vì thế mà trở thành một bản sao phương Tây. Ông dùng những gì mình học được để tạo ra một thứ khác.
Tôi chợt nghĩ đến chuyện này trong thời đại AI. Chúng ta đang có những hệ thống có thể gợi ý cho mình câu chữ, hình ảnh, chiến lược, quyết định, thậm chí cả cách suy nghĩ. Chúng rất giỏi. Tôi dùng chúng hằng ngày, nên càng không có ý giả vờ đứng ngoài.
Nhưng có một câu hỏi ngày càng làm tôi bận tâm: đến lúc nào thì công cụ không còn giúp mình lựa chọn nữa, mà âm thầm lựa chọn thay mình?
Nếu hàng triệu người cùng hỏi một vài mô hình giống nhau, cùng nhận những gợi ý gần giống nhau, cùng viết những câu nghe rất hợp lý, rất mạch lạc, rất “đúng”, liệu chúng ta có đang bước vào một thứ lệ thuộc mới mà chính mình không nhận ra?
Độc lập trong thời đại AI có lẽ không phải là từ chối AI. Mà là còn giữ được quyền nói: chỗ này tôi nghe anh, chỗ kia tôi không nghe. Câu này máy viết hay hơn tôi, nhưng tôi vẫn bỏ đi vì nó không phải tôi. Con đường này dữ liệu bảo là an toàn nhất, nhưng tôi vẫn muốn thử một con đường khác.
Một dạng tự quyết rất nhỏ.
Trong truyền thống Hermetic có một ý tôi vẫn thích, những gì diễn ra ở một tầng nào đó đôi khi phản chiếu những gì diễn ra ở một tầng khác. Tôi không muốn kéo nó đi quá xa. Nhưng sáng nay, ngồi trong Dinh Độc Lập, nghe câu chuyện về một kiến trúc sư từng phải lựa chọn giữa cái đã quen và cái chưa chắc được chấp nhận, rồi nghĩ đến chúng ta hôm nay trước AI, tôi thấy hai câu chuyện ấy bỗng soi vào nhau.
Một bên là câu hỏi của một quốc gia đang muốn hình dung mình trong thế giới hiện đại. Một bên là câu hỏi của mỗi con người đang cố giữ quyền tự quyết khi đứng trước một cỗ máy ngày càng thông minh. Có khi “độc lập” không phải một trạng thái đạt được một lần rồi xong. Nó là thứ phải được lựa chọn lại, rất nhiều lần.
Sáng nay, tôi có cảm giác vũ trụ đã gửi đến bàn cà phê này vài con người, vài câu chuyện, và một công trình 60 năm tuổi để nhắc mình nghĩ về chuyện đó. Hay cũng có thể chỉ là tôi đang gán nghĩa cho một buổi cà phê rất vui.
Tôi cũng không chắc. Nhưng có lẽ chính quyền được tự mình gán nghĩa, rồi tự mình chịu trách nhiệm về cái nghĩa ấy, cũng đã là một phần của tự do.
Và câu hỏi còn lại với tôi vẫn là:
Trong thời đại mà máy ngày càng biết nhiều hơn ta, ta còn đủ độc lập để tự quyết điều gì?
NGÔ VIẾT 