TP.HCM không chỉ ghi dấu ấn như một đô thị năng động, nghĩa tình mà còn khẳng định vị thế một “phòng thí nghiệm cơ chế” lớn nhất cả nước. Bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, thành phố đang đứng trước những thời cơ lịch sử mang tính bước ngoặt, đòi hỏi những quyết sách đột phá về thể chế và một tầm nhìn quy hoạch vĩ mô mang tính liên vùng để tháo gỡ điểm nghẽn, vững vàng tiến vào tương lai.

Khơi Thông Nội Lực Và Định Hình Đô Thị Đa cực

Cùng với Luật Đô thị đặc biệt đang được tích cực xây dựng để trình Quốc hội thông qua, TP.HCM sẽ có một quyết sách đúng đắn, phương hướng rõ ràng và thể chế mạnh mẽ để tiến xa. Không dừng lại ở việc phát triển toàn diện các ngành công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ và du lịch truyền thống, Thành phố đang hướng tới mục tiêu chiến lược trở thành trung tâm tài chính quốc tế, trung tâm dịch vụ giáo dục và y tế tầm cỡ khu vực nhờ sở hữu đội ngũ chuyên gia, bác sĩ giỏi cùng chi phí dịch vụ hợp lý.

Để hiện thực hóa tầm nhìn vĩ mô đó, cấu trúc không gian đô thị của thành phố cũng cần có sự chuyển dịch mang tính chiến lược, TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn phân tích dưới góc độ quy hoạch, định hình cấu trúc siêu đô thị này cần dịch chuyển mạnh mẽ sang mô hình đa cực, đa trung tâm nhằm giải phóng toàn bộ tiềm năng liên kết hợp tác vùng trong bối cảnh thành phố đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số để bứt phá bẫy thu nhập trung bình.

TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn đã vạch rõ đề xuất cấu trúc đô thị đa cực với ba cực tăng trưởng hạt nhân bao gồm:

• Cực phía Tây Bắc và Bình Dương: Gắn liền với các khu công nghiệp công nghệ cao và thu hút nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

• Cực nội thành TP.HCM đa trung tâm với Trung tâm Kinh tế Tài chính, Khu đô thị đại học gắn với Khu Công nghệ cao và Khu Đô thị sáng tạo, và các khu đô thị vệ tinh.

• Cực phía Đông Nam (Kinh tế biển): gồm Cụm đô thị cảng biển bao quanh cụm cảng quốc tế Thị Vải Cái Mép & cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ và Chuỗi đô thị du lịch biển trải dài từ Cần Giờ, Vũng Tàu, Long Hải đến Hồ Tràm.

Theo đề xuất quy hoạch của TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn, cụm cảng biển phía Nam này cần được kết nối đồng bộ bằng hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức xuyên suốt.

Toàn bộ hệ thống đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao, đường thủy và đường hàng không (kết nối sân bay Long Thành, Tân Sơn Nhất) cần được tích hợp làm một, tạo nên một hành lang kinh tế chiến lược nối liền từ các cảng biển phía Nam, chạy dọc lên phía Bắc qua Bình Dương, Củ Chi, Hóc Môn và kết nối thẳng tới cửa khẩu Mộc Bài và ra cửa biển.

Đây chính là trục hành lang kinh tế then chốt trong tương lai, một đầu là khu kinh tế cửa khẩu, một đầu là khu kinh tế cửa biển. Dọc hai bên trục hành lang này sẽ là những khu đô thị mới hiện đại, đầy đủ tiện ích, không gian sống trong lành và dồi dào cơ hội việc làm, mang đến cho người dân một chất lượng sống tốt nhất.

Hóa Giải Điểm Nghẽn Siêu Đô Thị Và Rào Cản Thể Chế Vượt Trội

Bên cạnh những thành tựu rực rỡ, Thành phố vẫn đang đối mặt với những khó khăn mang tính lịch sử kéo dài. Sau nhiều năm chịu ảnh hưởng nặng nề bởi chiến tranh và giai đoạn bao cấp, trong những thập niên vừa qua, TP.HCM phần nào đã phải chấp nhận hy sinh một số yếu tố môi trường, cảnh quan để ưu tiên tối đa cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế.

Giờ đây, khi đời sống kinh tế đã khấm khá hơn, nhìn lại, Thành phố phải đối mặt với những bất cập đã bén rễ sâu đó là giao thông quá tải, quy hoạch thiếu đồng bộ, tình trạng phát triển tự phát, thiếu hụt không gian cộng đồng và đặc biệt là không gian xanh. Chỉ số không gian xanh ở khu vực nội thành hiện chỉ đạt mức 0,55 m²/người, một con số quá thấp so với các đô thị hiện đại trên thế giới. Rõ ràng, năng lực quản lý đô thị hiện tại chưa thể chạy đua kịp với tốc độ phát triển cơ học.

Theo TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn, việc sáp nhập, kết nối không gian phát triển giữa TP.HCM với Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu đã biến nơi đây thành một siêu đô thị với quy mô vùng trên 14 triệu dân. Tầm vóc khổng lồ này đòi hỏi những bài toán quản trị và tư duy quy hoạch hoàn toàn khác thời kỳ Sài Gòn – Gia Định xưa kia, mở rộng không gian phát triển mạnh mẽ về phía Bắc cho công nghiệp và phía Đông Nam hướng ra kinh tế biển thông qua trục cảng biển Hiệp Phước, Cần Giờ.

Để vượt qua những điểm nghẽn này, Thành phố cần tập trung vào các giải pháp chiến lược toàn diện. Đối với một siêu đô thị quy mô lớn, việc phát triển giao thông công cộng là ưu tiên tối thượng, bởi lẽ nếu chỉ mở rộng hay xây thêm đường bộ thì không bao giờ là đủ.

Cũng theo TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn, thử thách lớn nhất sắp tới là phải tập trung hoàn thiện mạng lưới Metro, gắn kết đồng bộ với hệ thống xe buýt để tạo nên một khung xương sống giao thông hoàn chỉnh, kết nối mượt mà các hạ tầng trọng điểm từ sân bay đến cảng biển.

Song song đó, Thành phố cần hướng tới mục tiêu tăng diện tích cây xanh gấp 20 lần bằng cách tận dụng hệ thống không gian xanh và mặt nước dọc theo sông Sài Gòn, sông Đồng Nai, cùng hệ thống kênh rạch, hồ điều tiết kết nối. Định hướng của lãnh đạo Thành phố khi quyết định dành quỹ đất chuyển đổi của cảng Sài Gòn để ưu tiên xây dựng công viên công cộng là một quyết sách rất đúng đắn.

TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh: “Đây là những quỹ đất vàng hiếm hoi còn sót lại, nếu không dành cho không gian xanh thì chúng ta sẽ không còn cơ hội nào khác.

Những dải xanh ven sông này cần được quy hoạch kết hợp với các công trình công cộng như thư viện, bảo tàng, nhà văn hóa, trung tâm biểu diễn nghệ thuật, sân thể thao….;

Sự kết hợp này vừa nâng cao chất lượng sức khỏe thể chất và tinh thần cho người dân, vừa cải thiện chất lượng không khí, giảm tiếng ồn, và đóng vai trò như những “vùng đệm khóa nước” giúp giảm ngập úng hiệu quả bên cạnh việc nâng cấp hệ thống thoát nước”.

TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn cho biết thêm, hiện nay TP.HCM đang triển khai những mô hình đô thị hoàn toàn chưa có tiền lệ tại Việt Nam, đó là:

• Trung tâm tài chính quốc tế Thủ Thiêm;

• Khu thương mại tự do tại Cần Giờ kết nối với Khu thương mại tự do tại Long Thành;

• Mô hình Đô thị sân bay xung quanh Tân Sơn Nhất và vùng tạo động lực của sân bay quốc tế Long Thành;

• Các đô thị phát triển theo định hướng giao thông công cộng (TOD) dọc tuyến Metro;

• Hay mô hình Đô thị tri thức sáng tạo tại TP Thủ Đức (cũ). Đô thị tri thức Thủ Đức với hạt nhân là cụm Đại học Quốc gia, Đại học Sư phạm Kỹ thuật và Khu công nghệ cao sẽ đóng vai trò như một “vườn ươm” chất xám, tạo ra những sản phẩm công nghệ thế hệ mới cạnh tranh trên trường quốc tế.

“Vì là những mô hình chưa có tiền lệ, chúng thường xuyên gặp phải những rào cản, xung đột với một số điều khoản trong hệ thống văn bản pháp lý hiện hành.

Bài học từ tuyến Metro số 1 là minh chứng rõ nhất khi chúng ta mất gần 20 năm chỉ để hoàn thành hơn 20km đường sắt đô thị, phần lớn thời gian trôi qua là vì vướng mắc pháp lý, từ quy hoạch ranh giới, đền bù giải tỏa cho đến cơ chế hợp tác liên doanh với nước ngoài”, TSKH KTS Ngô Viết Nam Sơn nhìn nhận.

Ông cũng cho rằng, sứ mệnh cốt lõi của Luật Đô thị đặc biệt là trao cho Thành phố quyền tự chủ vượt trội.

Đối với các nút thắt pháp lý phát sinh, lãnh đạo thành phố hoàn toàn có thẩm quyền chủ động đưa ra các quyết định bổ sung, điều chỉnh áp dụng riêng trong ranh giới địa bàn để kịp thời nắm bắt thời cơ phát triển, khơi thông dòng chảy tăng trưởng trong những thập niên tới.

Hoàng Da – Hoàng Kim, Báo Công Lý