UBND TPHCM vừa phê duyệt đồ án quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 khu Trung tâm chính trị – hành chính – văn hóa, kết hợp công viên hồ trung tâm tại đô thị mới Thủ Thiêm rộng hơn 33 ha, phục vụ tối đa khoảng 15.000 người. Theo kế hoạch, công trình dự kiến khởi công xây dựng năm 2026 và hoàn thành năm 2028.

Việc đưa Trung tâm hành chính trở lại Khu Trung tâm mới Thủ Thiêm là một quyết định đúng đắn có tính chiến lược, vừa đáp ứng nhu cầu quản trị siêu đô thị TPHCM sau sáp nhập với hơn 14 triệu dân, vừa góp phần đánh thức dự án trung tâm đô thị mới Thủ Thiêm sau nhiều năm chậm phát triển!

Bài viết này bổ sung và gợi mở thêm những định hướng chiến lược tối cần thiết cho việc phát triển Trung tâm hành chính mới xứng tầm Khu trung tâm mới Thủ Thiêm của siêu đô thị TPHCM.

Không Gian Thúc Đẩy Hợp Tác Đa Ngành Trong Quản Lý Đô Thị

Thực ra, từ trước đây, khi tôi còn ở Mỹ, tôi từng được chú Sáu Dân (cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt) mời về cố vấn cho dự án Thủ Thiêm. Khi đó, chúng tôi đã đặt vấn đề nên xây mới một trung tâm hành chính của TPHCM tại Thủ Thiêm và thành phố cũng đã đưa yêu cầu này vào đề bài cuộc thi quốc tế quy hoạch Thủ Thiêm.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, vì nhiều lý do, phương án này đã bị gác lại và chuyển sang vị trí trung tâm hành chính tại khu vực UBND TPHCM hiện hữu và lân cận. Thời điểm bấy giờ, từng có đề xuất từ tư vấn Hoa Kỳ là phá dỡ Dinh Thượng Thơ và một số công trình hiện hữu để mở rộng, nhưng đây là một công trình di sản quan trọng cần được giữ lại, và thực tế dù có phá bỏ thì quỹ đất cũng không đủ để xây dựng nơi đây một trung tâm hành chính xứng tầm với TPHCM. Vì vậy, câu chuyện trung tâm hành chính vẫn bị để ngỏ suốt nhiều năm.

Tôi muốn nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng trung tâm hành chính, không chỉ là nơi để làm việc, mà mục tiêu sâu xa là tạo điều kiện cho sự hợp tác đa ngành giữa các lĩnh vực – vốn là điểm yếu của quản lý đô thị không chỉ tại TPHCM mà tại các đô thị Việt Nam hiện nay nói chung.

Trung tâm hành chính cần một vị trí có không gian đủ lớn để tập trung toàn bộ cơ quan bộ máy, gồm Thành ủy, HĐND, UBND và các sở ngành. Thủ Thiêm hiện có quỹ đất phù hợp để làm điều này.

Ở phía bờ Tây của sông Sài Gòn, khu UBND TPHCM hiện hữu vẫn có thể giữ lại với chức năng nghi lễ, tiếp khách quốc tế hoặc các hoạt động mang tính biểu tượng. Tuy nhiên, các hoạt động hành chính nên gom về một mối, tập trung tại Thủ Thiêm để tăng hiệu quả điều hành.

Trung tâm hành chính là nơi sẽ xử lý các vấn đề mang tính chiến lược của TPHCM, đặc biệt là những dự án chưa có tiền lệ tại Việt Nam: Đô thị sân bay Long Thành (khu vực kết nối Đồng Nai – TPHCM), khu thương mại tự do Cái Mép Hạ, đô thị TOD dọc theo metro, khu đô thị cảng biển quốc tế Thị Vải – Cái Mép – Cần Giờ… đều là loại dự án cần đổi mới về cơ chế và đòi hỏi cao về hợp tác đa ngành chứ không thể hoạt động đơn ngành như trước.

Với sự tham gia cùng một lúc của nhiều sở, ngành vào một dự án, rất cần có một trung tâm hành chính để đại diện các đơn vị gặp mặt, họp bàn thường xuyên.

Hệ Thống Đa Trung Tâm Dịch Vụ Công Kết Nối Mạng

Cần thấy rõ tầm quan trọng của trung tâm hành chính gắn với mạng lưới các trung tâm dịch vụ công. Trung tâm hành chính là nơi các sở ban ngành làm việc, các cơ quan phối hợp với nhau, còn dịch vụ công là nơi giao nhận các thủ tục hành chính một cửa phục vụ người dân.

Và với tính chất của một siêu đô thị, ngoài cơ sở dịch vụ công nằm trong trung tâm hành chính tại Thủ Thiêm thì TPHCM cần phải tổ chức một mạng lưới nhiều trung tâm dịch vụ công kết nối mạng thông tin số hóa với nhau, và được phân bổ thuận tiện cho người dân ở các phường xa khu trung tâm, mà không cần di chuyển đến trung tâm hành chính.

Sau khi sáp nhập và tổ chức lại chính quyền hai cấp, các trụ sở hành chính dư thừa có thể được chuyển đổi thành các trung tâm dịch vụ công một cửa, giúp người dân tiếp cận thuận tiện và hiệu quả hơn.

Hệ Sinh Thái Khu Đô Thị Hành Chính Tại Thủ Thiêm

Trung tâm hành chính không nên tồn tại tách biệt, mà cần gắn kết với khu dân cư và dịch vụ thương mại để hình thành một khu đô thị hành chính – tổng hợp, tránh tình trạng trung tâm bị “chết lặng” sau giờ làm việc.

Điều này cũng giúp chuyển dần hệ sinh thái xung quanh khu hành chính cũ tại quận 1 và quận 3 sang vị trí mới, để số lượng hàng chục ngàn hộ gia đình công chức, viên chức, người lao động có cơ hội chuyển nơi cư trú sang Thủ Thiêm, để không phải mất hàng tiếng đồng hồ liền mới đến được công sở, gây ách tắc giao thông và giảm hiệu quả công việc.

Điều thuận lợi là ngay gần đó có khu tái định cư Thủ Thiêm đã xây dựng xong cho 12.500 hộ dân, nhưng vì hướng phát triển chưa phù hợp mà nhiều năm nay bị bỏ trống. Đây là một cơ hội lớn cho việc quy hoạch khu đô thị hành chính. Thành phố có thể chỉnh trang khu tái định cư này, dành một phần lớn trong đó để làm nơi ở cho cán bộ công chức (cho thuê hoặc bán).

Như vậy, lập tức khu đô thị vốn bị bỏ hoang sẽ được lấp đầy, vừa tận dụng tài sản sẵn có, vừa tạo sức sống mới cho khu vực.

Hệ Sinh Thái Khu Trung Tâm Kinh Tế Tài Chính Quốc Tế Tại Thủ Thiêm

Quan trọng hơn, Trung tâm hành chính cần gắn kết với Trung tâm tài chính quốc tế và Trung tâm văn hóa giải trí của Thủ Thiêm. Ba chức năng này hỗ trợ lẫn nhau, tạo thành trung tâm mới hoàn chỉnh, sinh động, và cũng giúp hiện thực hóa khu đô thị Thủ Thiêm nhanh hơn.

Không gian của Trung tâm tài chính quốc tế Thủ Thiêm không chỉ cần liên kết không gian của Trung tâm Tài chính hiện hữu dọc theo đại lộ Hàm Nghi, mà còn cần được quy hoạch phù hợp trong tương quan giao thoa với không gian của Trung tâm hành chính xung quanh tổ hợp trung tâm giao thông của Khu đô thị mới Thủ Thiêm, bao gồm nhà ga metro, trung tâm xe buýt, và nút giao của hệ thống giao thông đa phương thức kết nối vùng.

Kiến Trúc Khu Trung Tâm Hành Chính

Trung tâm hành chính của một siêu đô thị cần là một công trình xứng tầm, mang tính biểu tượng.

Nhìn lại lịch sử, trụ sở UBND TPHCM là một dấu ấn kiến trúc, biểu tượng công trình hành chính Sài Gòn thời kỳ Pháp thuộc.

Dinh Độc Lập là công trình hành chính của Đô thị Sài Gòn mang tính chất “điểm nhấn” thế kỷ XX.

Vậy trong thế kỷ XXI, TPHCM cũng cần một công trình mới xứng tầm với giai đoạn mới của đất nước, là trung tâm đầu não của một siêu đô thị hơn 14 triệu dân.

Theo cách làm bài bản, nên tổ chức một cuộc thi kiến trúc quốc tế để lựa chọn phương án tốt nhất, xứng tầm với tính chất của công trình này.

Theo cách làm gấp rút với chỉ định thầu, trước hết vẫn cần thẳng thắn nhận định rằng phối cảnh đề xuất cho Trung tâm Hành chính tương lai vẫn chưa đạt tầm biểu tượng mong muốn!

Quy hoạch 1/500 chủ yếu chỉ xác định vị trí quỹ đất, chiều cao, mật độ công trình.

Kiến trúc đề xuất kèm theo quy hoạch này chỉ mới mang tính minh họa không gian quy hoạch, chứ không nên được xem là phương án xây dựng cuối cùng.

Nếu như vẫn quyết định khởi công sớm, thì tư vấn chỉ định thầu cần phải gấp rút đưa ra một phương án thuyết phục hơn!

Tích Hợp Quy Hoạch Khu Trung Tâm Siêu Đô Thị TPHCM Cả Hai Bờ Đông Tây Sông Sài Gòn

Chúng ta ủng hộ và trân trọng quyết tâm của lãnh đạo TPHCM hiện nay trong việc phát triển khu trung tâm TPHCM trong vài năm qua, bao gồm chủ trương chỉnh trang khu trung tâm bờ Tây (chuyển khu Cảng Sài Gòn thành công viên gắn với các công trình văn hóa, quy hoạch tổng thể đô thị ven sông Sài Gòn,…) và phát triển khu trung tâm bờ Đông Thủ Thiêm (Quy hoạch điều chỉnh Thủ Thiêm cho Khu trung tâm kinh tế tài chính quốc tế và Trung tâm hành chính).

Tuy nhiên, các điều chỉnh quy hoạch tại Thủ Thiêm thời gian qua, tuy cần nhưng không hề đủ, vì chỉ là những giải pháp điều chỉnh đối phó với các tình hình mới và nhu cầu mới nảy sinh, do bản quy hoạch chung Thủ Thiêm, đã được Thủ tướng phê duyệt năm 1996 và được UBND TPHCM phê duyệt năm 2005, đến nay đã có rất nhiều điểm trở nên lạc hậu, không còn phù hợp!

May áo mới (lập bản quy hoạch mới) hay cứ tiếp tục vá áo (Làm nhiều điều chỉnh cục bộ trên quy hoạch cũ) là một câu hỏi chiến lược đang đặt ra trước các nhà lãnh đạo của siêu đô thị!

Trên thực tế, kế hoạch phát triển Thủ Thiêm vốn đã chậm hơn 20 năm so với kỳ vọng. Nhìn sang phố Đông Thượng Hải (dự án mà tôi tham gia quy hoạch), họ chỉ mất 15 năm để xây dựng hoàn chỉnh sau khi giải tỏa toàn bộ khu đất.

Thành công đó có phần đóng góp không nhỏ của quyết định làm lại quy hoạch tích hợp khu trung tâm ở hai bờ Đông Tây của Thượng Hải như một thực thể thống nhất vào cuối thập niên 1990, sau nhiều năm chậm phát triển trước đó, do tư duy tách rời quy hoạch cho khu trung tâm phố Tây và khu trung tâm phố Đông.

Mong sao lãnh đạo thành phố sẽ sớm chỉ đạo tích hợp quy hoạch Khu trung tâm hiện hữu và mở rộng (930ha) ở bờ Tây với quy hoạch Khu trung tâm mới Thủ Thiêm (730 ha) ở bờ Đông, thành một quy hoạch mới thống nhất của Khu trung tâm siêu đô thị TPHCM, trong đó:

• Phát triển Khu trung tâm kinh tế tài chính Thủ Thiêm trong tương quan kết nối với Trung tâm tài chính ở đại lộ Hàm Nghi;

• Phát triển Khu đô thị hành chính Thủ Thiêm trong tương quan kết nối với Khu trung tâm hiện hữu bờ Tây và với mạng lưới các Trung tâm dịch vụ công;

• Tổ chức lại hệ thống quảng trường, công viên, và các công trình văn hóa công cộng của hai bờ Đông Tây theo hướng kết nối với nhau về mặt không gian quy hoạch kiến trúc cảnh quan, thể hiện được sự tiếp nối không gian trung tâm thế kỷ 19-20-21;

• Phát triển hệ thống hạ tầng xã hội cần thiết cho Thủ Thiêm theo nguyên tắc phát triển cộng đồng đô thị 15 phút;

• Bổ sung và kiện toàn kết nối giao thông đa phương thức giữa khu trung tâm hai bờ Đông Tây theo hướng vừa tạo kết nối thuận tiện giảm ách tắc giao thông tương lai, vừa giúp nâng tầm giá trị nhiều khu đất tiềm năng tại Thủ Thiêm, nhưng đến nay vẫn chưa thu hút được đầu tư phát triển. Quy hoạch phải là yếu tố tạo nên cơ hội cho đầu tư và phát triển;

• Nâng tầm quy hoạch chiều cao và tổ chức không gian chức năng khu trung tâm mới Thủ Thiêm xứng tầm hơn với vị thế đầu não của siêu đô thị trên 14 triệu dân, và vai trò phối hợp đa ngành thúc đẩy các mô hình phát triển đột phá chưa có tiền lệ tại Việt Nam, hướng đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.

Tác giả: Tiến sĩ khoa học, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn tốt nghiệp chuyên ngành Quy hoạch và Kiến trúc tại Mỹ, với văn bằng Tiến sĩ tại Đại Học Washington, và Thạc sĩ tại Đại Học California ở Berkeley. Ông có 40 năm kinh nghiệm quốc tế về tư vấn thiết kế, quy hoạch kiến trúc tại Bắc Mỹ và châu Á, bao gồm Việt Nam, và hiện là Chủ tịch NgoViet Architects & Planners.

Ngô Viết Nam Sơn, Báo Dân Trí