Một thế kỷ sau ngày KTS Ngô Viết Thụ chào đời, câu chuyện về ông được nhìn lại từ một phương diện gần gũi hơn, qua những thói quen, mối quan tâm và nền tảng tư tưởng đã đồng hành cùng ông trong đời sống và công việc.
Di sản của một KTS thường được nhận diện qua những công trình. Với KTS Ngô Viết Thụ, đó mới chỉ là phần hữu hình của một hành trình dài, nơi kiến trúc tương ngộ âm nhạc, hội họa, văn hóa và tư tưởng. Những mối quan tâm ấy không nằm bên lề nghề nghiệp, mà góp phần hình thành nên cách ông quan sát, suy tưởng và làm việc. Từ lời kể của KTS Ngô Viết Nam Sơn, chân dung ấy được nhìn lại qua những giá trị đã định hình nên con người và sự nghiệp của ông.
Không Gian Của Một Đời Sống Rộng Mở
Trong ký ức của Ngô Viết Nam Sơn, căn phòng khách tại tư gia mang phong cách Modernism trên đường Trương Định là một trong những hình ảnh rõ nét nhất về cha mình. Đây là nơi gia đình quây quần, ăn uống, trò chuyện và cùng nhau chơi nhạc. Vào những dịp đặc biệt, khi ông bà từ Đà Lạt xuống và người thân từ nước ngoài trở về, căn phòng lại đông vui hơn bởi những cuộc gặp gỡ và sinh hoạt chung.
Không gian ấy cũng từng chào đón những người bạn trong giới văn nghệ sĩ của Ngô Viết Thụ. Nguyễn Hữu Ba, nguyên Giám đốc Trường Quốc gia Âm nhạc Huế, thường xuyên đến trao đổi với ông về nhạc cụ truyền thống và ở lại dùng cơm trưa. Nhạc sĩ Phạm Duy, Trịnh Công Sơn cùng các thi sĩ, văn nhân và kỳ thủ cũng từng xuất hiện trong những cuộc gặp gỡ như vậy.
Với KTS Ngô Viết Nam Sơn, những hình ảnh ấy cho thấy một khía cạnh khác của người cha mà công chúng thường chỉ biết đến qua kiến trúc.
“Ba tôi sống như một nghệ sĩ tinh thông cầm, kỳ, thi, họa,” ông nói. Vì vậy, kiến trúc không đứng tách biệt khỏi những mối quan tâm khác trong đời sống của ông.
Ngô Viết Thụ chơi nhạc, vẽ tranh, đọc sách, nghiên cứu văn hóa và dành thời gian cho thiền học. Ông thường chỉ làm kiến trúc trong khoảng từ 8 đến 11 giờ sáng, sau đó dành thời gian còn lại trong ngày cho các hoạt động văn hóa, rèn luyện thể chất và gia đình.
Từ thập niên 1970, ông còn bắt đầu nghiên cứu thiền và tìm gặp những người thực hành để trao đổi về Đạo. Cách phân chia thời gian ấy cho thấy ông không để nghề nghiệp chiếm trọn đời mình.
Chính vì có một đời sống rộng mở và phong phú như vậy, KTS Ngô Viết Thụ luôn chủ ý tạo lập một đời sống diễn ra bên trong kiến trúc.
Một công trình không chỉ cần đứng vững hay đẹp về hình thức mà nó phải tương thích với hoạt động, tâm thế và nhu cầu của con người.
“Khi thiết kế một công trình, ông không chỉ đóng vai trò là một nhà kỹ thuật mà còn là một người nghệ sĩ, thổi hồn vào trong không gian sử dụng.”
Triết lý thiết kế đó thể hiện qua cách mỗi công trình được đặt trong một hoàn cảnh sử dụng khác nhau.
Chẳng hạn như Dinh Độc Lập, được thiết kế với ý niệm về một nơi làm việc và sinh sống của nguyên thủ quốc gia, nhưng không phải một không gian xa hoa dành riêng cho một cá nhân. Không gian nghỉ ngơi của tổng thống tương đối khiêm tốn, trong khi nguồn lực tài chính được dành nhiều hơn cho các khu vực tiếp khách, ngoại giao và đại yến, những nơi mang tính đại diện cho quốc gia. Trong cách tổ chức ấy, vị trí của một cá nhân được đặt trong một trật tự lớn hơn của tinh thần dân chủ và trách nhiệm của nhà lãnh đạo.
Phòng Đại yến của Dinh Độc Lập treo tác phẩm Sơn hà Cẩm tú của KTS Ngô Viết Thụ. Ảnh: Tư liệu
Ở khách sạn Century và Hương Giang, những ô cửa sổ của các phòng nghỉ được tổ chức như các khung tranh để người sử dụng cảm nhận vẻ đẹp cảnh quan xung quanh.
Với Nhà thờ Phủ Cam hay Thánh đường Bảo Lộc, hình thái không gian hướng con người đến cảm giác trang nghiêm và hướng thượng.
Các quần thể trường học và đại học như Làng Đại học Thủ Đức, Đại học Sư phạm hay Đại học Nông nghiệp lại được tổ chức theo những yêu cầu khác nhau của từng nhóm người sử dụng.
Kiến trúc của Ngô Viết Thụ trở thành kết quả của một quá trình rộng hơn việc tạo hình, nhìn vào con người để tổ chức không gian cho con người.
Những Điều Sở Đắc
Trong số những thói quen của cha, KTS Ngô Viết Nam Sơn đặc biệt nhớ đến những cuốn sổ tay.
Những quan sát, ý tưởng bất chợt hay hình ảnh ông bắt gặp trong cuộc sống được ghi lại bằng vài dòng chữ hoặc những nét phác nhỏ. Một công trình có thể có quy mô lớn, nhưng hình hài đầu tiên đôi khi chỉ nằm gọn trong một phác thảo nhỏ chỉ bằng hai ngón tay.
Một số cuốn sổ tay của KTS Ngô Viết Thụ. Ảnh: NgoViet Library
Qua nhiều năm, ông tích lũy hàng trăm cuốn sổ, từ thời sinh viên ở nước ngoài cho đến những năm tháng trở về Việt Nam. Có những trang ghi lại những bức ký họa kiến trúc ông từng nhìn thấy, có những trang là góc nhìn về đời sống và xã hội, cũng có những ý tưởng nảy sinh từ các cuộc trò chuyện. Về sau, khi nghiên cứu thiền học và Phật giáo, những ghi chép về Kinh Dịch, văn hóa Á Đông và những điều tự chiêm nghiệm ngày càng xuất hiện nhiều hơn.
Những cuốn sổ cho thấy cách KTS Ngô Viết Thụ tiếp nhận thế giới, không chỉ ghi nhớ những điều hữu ích cho công việc, mà giữ lại cả những gì có khả năng làm giàu nhận thức. Một cuộc gặp, một hình ảnh, một ý niệm từ văn chương hay triết học đều có thể trở thành chất liệu cho suy nghĩ.
Dị Biệt Tương Sinh
KTS Ngô Viết Nam Sơn học được nhiều điều từ cha, trong đó có kiến trúc, nhưng phương thức truyền đạt không giống môi trường giảng đường.
Thay vì trực tiếp giảng giải mọi kiến thức chuyên môn, hai cha con thường trò chuyện về kiến trúc, quy hoạch, mỹ thuật, âm nhạc và nhiều vấn đề khác.
Khi Ngô Viết Nam Sơn còn học đại học, cha ông hiếm khi trực tiếp sửa bản vẽ của con, mà chỉ xem, nhận xét một vài điểm, rồi đưa ra vài gợi ý để con tự quyết định.
Cả hai cùng làm kiến trúc, cùng có đời sống nghệ thuật, nhưng những mối quan tâm lại khác nhau.
- Ngô Viết Thụ thiên về thiết kế kiến trúc, Ngô Viết Nam Sơn làm nhiều hơn về quy hoạch.
- Cha chơi phần lớn các nhạc cụ truyền thống, con thiên về nhạc cụ phương Tây.
- Cha chơi nhạc, con sáng tác.
- Cha thích vẽ sơn dầu, con chuộng vẽ tranh thủy mặc.
Sự khác biệt ấy không tạo ra khoảng cách mà trở thành sự bổ sung, khiến những buổi trò chuyện giữa họ càng trở nên thú vị.
Kiến trúc sư Ngô Viết Thụ và Ngô Viết Nam Sơn tại công trường. Ảnh: NgoViet Library
KTS Ngô Viết Nam Sơn chia sẻ: “Điểm chung của chúng tôi là với tất cả những hoạt động của mình, từ làm nghề đến sinh hoạt văn hóa, đều xuất phát từ trải nghiệm và suy tư của bản thân, về trách nhiệm với gia đình, xã hội. Tùy theo đắc ngộ của mình mà sẽ có những mối quan tâm khác nhau.”
Có lẽ đây mới là phần sâu nhất trong cách Ngô Viết Thụ truyền nghề cho con. Ông không truyền lại một phong cách, vẽ ra một lộ trình, mà truyền một cách nhìn để người con tự tìm ra con đường của mình.
Một Kẻ Sĩ Của Thời Hiện Đại
Ngô Viết Thụ là một người cha nghiêm khắc, trong trí nhớ của Ngô Viết Nam Sơn. Ông thuộc về một thế hệ coi trọng quan niệm “nghiêm phụ, từ mẫu” trong gia đình, trong đó người cha giữ gìn kỷ luật, còn người mẹ đảm nhiệm phần yêu thương và chăm sóc.
Cấu trúc ấy thay đổi khi vợ ông qua đời năm 1977. Ngô Viết Thụ quyết định không tái hôn dù được các con ủng hộ, để một mình nuôi dạy tám người con trong những năm tháng đời sống còn nhiều khó khăn. KTS Ngô Viết Nam Sơn lý giải quyết định ấy từ chính quá khứ của cha, khi ông từng trải qua hoàn cảnh mẹ ghẻ con chồng và không muốn các con mình phải gặp điều tương tự. Người đàn ông vốn quen với vai trò “nghiêm phụ” khi ấy phải đồng thời gánh lấy phần việc của “từ mẫu”.
Quan niệm và phong cách sống cổ điển của Ngô Viết Thụ xuất phát từ nền tảng giáo dục ông được lĩnh hội từ thuở niên thiếu.
Trước khi sang Pháp du học, Ngô Viết Thụ đã làu thông Tứ thư Ngũ kinh và hình thành một hệ giá trị chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Nho giáo, với nhân – lễ – nghĩa – trí – tín như những nguyên tắc sống.
Theo Ngô Viết Nam Sơn, những thành tựu của cha luôn là những hoa trái của mối quan tâm của riêng ông đối với gia đình và xã hội.
Ngay khi đi du học trong bối cảnh đất nước còn nhiều biến động, ông đã mang theo tâm niệm phải học thành tài rồi trở về đóng góp cho quê hương. Sau này, những lựa chọn trong đời ông tiếp tục được các con nhìn qua lăng kính ấy và noi theo.
Đây cũng là một trong những điều mà Ngô Viết Nam Sơn tự hào về cha của mình, khi tất cả những điều mà ông dạy cho con cái, ông đều là người làm gương.
“Thực ra mọi điều cha tôi đã làm cho cuộc đời, rất hiếm khi vì những danh lợi đời thường mà chủ yếu vì gia đình, xã hội, vì lý tưởng. Đó là những điều tôi quan sát và học được từ ông.” – Ngô Viết Nam Sơn. Ảnh: Chân dung KTS Ngô Viết Thụ khi còn là sinh viên. Nguồn: NgoViet Library
Ngày 17/9/2026 đánh dấu 100 năm ngày sinh của KTS Ngô Viết Thụ. Với KTS Ngô Viết Nam Sơn, những hoạt động kỷ niệm cùng các đồng nghiệp như cuộc thi Di sản Kiến trúc Hiện đại Việt Nam thế kỷ 20 – KTS Ngô Viết Thụ không chỉ là cách ghi dấu một cột mốc, mà còn mở ra khoảng lặng để hồi tưởng những ký ức về cha, về con đường ông đã chọn và con đường của chính mình dưới sự dìu dắt ấy.
Từ những hồi ức riêng tư, câu chuyện dần mở rộng thành một mong muốn lớn hơn, đó là đưa những giá trị đã được Ngô Viết Thụ vun bồi trong suốt cuộc đời và sự nghiệp đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là người trẻ.
Ông chia sẻ: “Tôi nghĩ rằng di sản mà cha tôi để lại không chỉ là những công trình kiến trúc và quy hoạch, mà còn là hệ tư tưởng, lối sống của một kẻ sĩ thời hiện đại, luôn hướng đến việc phụng sự cho lý tưởng vì dân vì nước, mà tôi nghĩ rằng nên được trân trọng, tiếp nối và phát huy.”
Theo ông, điều đáng để tiếp tục không chỉ nằm ở những thành tựu đã được xác lập, mà còn ở hoài bão đóng góp cho đất nước, một tinh thần mà mỗi thế hệ có thể tiếp nhận và tìm cho mình một cách hiện thực hóa phù hợp với thời đại.
Hoàng Lê, Tạp chí ELLE Decoration
